Шэсць дзесяцігоддзяў на сцэне, сотні роляў і тысячы юных гледачоў, якія ўпершыню адкрывалі для сябе свет тэатра праз спектаклі з яго ўдзелам. Акцёр Брэсцкага тэатра лялек Іван Герасевіч прыйшоў у мастацтва амаль выпадкова: працаваў трактарыстам, убачыў аб'яву каля драмтэатра і застаўся ў прафесіі на ўсё жыццё. У размове з карэспандэнтам БЕЛТА ён расказаў, як падзея ў школе нечакана прадвызначыла яго лёс, аб пераменах у тэатральным жыцці і сваёй крыніцы натхнення.
- Іван Пракопавіч, раскажыце, калі ласка, як у вас узнікла цяга да акцёрства?
- Гэта пачуццё ў мяне ўзнікла ў першым класе вясковай школы. Звычайна я стараўся не вылучацца, але на адным уроку, калі ўсе шумелі, раптам вырашыў рэзка ўстаць. У той час я быў самы высокі ў класе. Настаўніца сказала: "О, артыст! Артыст!" Чаму артыст, я да гэтага часу не разумею. Нічога асаблівага не зрабіў, проста ўстаў. Але яна сказала гэта так упэўнена, што клас засмяяўся і я разам з усімі. У пасляваенныя гады дзеці звычайна сядзелі ціха, як мышы. А тут раптам - смех, лёгкасць, і яе "артыст" быццам вылучыла мяне з усіх. Запомніў гэты момант на ўсё жыццё. Праз 15 гадоў я сапраўды стаў артыстам. З таго часу працую ў тэатры ўжо больш за шэсцьдзясят гадоў.
- Як менавіта вы прыйшлі ў прафесію?
- Усё атрымалася зусім нечакана. Я ж працаваў у вёсцы трактарыстам, потым пераехаў у горад, тут таксама сеў за трактар. Неяк ішоў па вуліцы Леніна і ўбачыў каля драмтэатра аб'яву. У лялечную групу шукалі акцёраў, дакладней - вучняў акцёраў. У мяне з'явілася думка: чаму б не зайсці. Зайшоў і спытаў: да каго звярнуцца. Мне сказалі: "Знайдзіце Сярогіна". Ён тады кіраваў лялечнай групай пры абласным драмтэатры - гэта яшчэ не тэатр лялек быў, а менавіта група. Ён мне сказаў падрыхтаваць верш, байку і прозу. Я вывучыў: нешта памятаў яшчэ са школы, нешта знайшоў. Ён выслухаў, задаў пару пытанняў. Усё ж такі трактарыст - і раптам артыст. Я сказаў, што сапраўды хачу тут працаваць. Ён мяне ўзяў. Пайшоў я да свайго начальніка, у якога працаваў трактарыстам, сказаў, што прайшоў праслухоўванне. Ён усміхнуўся і адпусціў без праблем.
- У якой колькасці спектакляў вы сыгралі? Якія ролі сталі самымі значнымі для вас?
- Шчыра кажучы, я ўжо і не падлічу: вельмі шмат. Раней мы выпускалі па чатыры-пяць спектакляў за год, усе былі заняты без выключэння. Для мяне кожная роля была важнай, нават другарадная. Яе ж таксама можна выканаць па-рознаму, укласці ў яе характар, настрой. Але, вядома, калі мы пачалі ставіць спектаклі для дарослых, там ужо ўсе ролі былі сур'ёзнымі, аб'ёмнымі. У "Халстамеры" ў мяне роля конюха - вельмі цікавая работа. У спектаклі "Фро" выконваю ролю бацькі. У "Вішнёвым садзе" - Фірса, роля, якую я вельмі люблю. У "Асеннім марафоне" - дзядзьку Колю. Ёсць у мяне і незвычайныя ролі. Напрыклад, у спектаклі "Месяц Сальеры" я іграў Дэмана. Гэта роля без слоў. Словам, кожны герой даваў мне нешта сваё.
- На ваш погляд, як змяніліся глядач і тэатр за гады вашай работы?
- Раней людзі былі цішэйшыя, спакайнейшыя. Не было ні камп'ютараў, ні тэлефонаў, нават фотаапарат лічыўся рэдкасцю. Таму і глядач быў іншы: уважлівы, засяроджаны. Цяпер усё інакш: тэхналогіі вакол, дзеці з ранняга ўзросту з гаджэтамі, усё могуць паглядзець і пазнаць. І гэта, вядома, уплывае. Дзеці сталі больш раскаваныя. Але пры гэтым і тады і цяпер яны добра прымаюць спектаклі. Проста публіка стала іншай - час мяняецца, і глядач мяняецца разам з ім.
- Ці ёсць у вас асаблівыя рытуалы перад спектаклем, магчыма, творчыя прыкметы?
- Цяпер - не. Раней былі: рэжысёр рабіў з намі спецыяльныя практыкаванні перад выступленнем. А так - звычайная падрыхтоўка: размяць вусны, напрыклад, каб гаварыць выразна. Але нейкага асаблівага рытуалу ў мяне няма. Прыметы... Гэта ўсё больш пра настрой. Але дрэнны настрой - не апраўданне. Глядач не вінаваты, што ў цябе нешта не так. Таму, што б ні было ў жыцці - добрае, дрэннае - на сцэне ты павінен данесці гледачу, што ўсё ў парадку. Ён павінен бачыць паўнацэнны спектакль. Вось гэта для мяне галоўнае.
- Якія традыцыі тэатра вы лічыце асабліва важнымі для перадачы новым пакаленням артыстаў?
- Самае галоўнае - акцёрскае майстэрства. Усё астатняе можа мяняцца, але аснова застаецца. Мы стараемся навучыць моладзь працаваць на сцэне, адчуваць персанажа, трымаць увагу гледача. Вядома, маладыя прыходзяць ужо з адукацыяй - гэта добра, але практыка ўсё роўна важная. Тэатр - рамяство, якое перадаецца з рук у рукі.
- Ці бывае, што праз гады вы іграеце ролю інакш, пераасэнсоўваеце яе?
- Бывае, асабліва апошнія гады. Яшчэ пасля распаду Савецкага Саюза шмат што змянілася. Прыйшлі новыя рэжысёры са сваім поглядам. Нават п'есы, напісаныя ў 1930-я гады, пачалі ставіць па-новаму. Калі параўнаць пастаноўкі савецкіх гадоў і цяперашнія - розніца вельмі вялікая. Здаецца, той жа тэкст, тыя ж дэкарацыі, але рэжысёр знаходзіць сваю адметнасць, сваё рашэнне. І акцёр таксама пачынае бачыць ролю інакш, адкрывае ў ёй нешта новае.
- Што натхняе вас выходзіць на сцэну дзесяцігоддзе за дзесяцігоддзем?
- Больш за ўсё натхняе іскра ў вачах гледачоў, асабліва дзяцей. Калі яны заходзяць у залу і глядзяць такім адкрытым, даверлівым позіркам, як тут не выйсці на сцэну? Гэта такая радасць - бачыць, як яны ўсміхаюцца, як чакаюць цудаў. Калі я пачынаў, у нас былі толькі шырмавыя спектаклі: акцёр за шырмай, на руцэ - лялька. Цяпер глядач бачыць нас - мы бачым гледача. І гэта зусім іншая адказнасць. Ты павінен аддаць душу публіцы: і дзіцяці, і даросламу, якія глядзяць на цябе. За шырмай можна было недзе ўсміхнуцца лішні раз, адвярнуцца, перавесці дух. Глядач гэтага не бачыў. А цяпер ужо нічога не схаваеш. Любы рух, любы погляд - усё відаць. Гэта дысцыплінуе. Ты не можаш халтурыць - глядач адразу адчуе.
- Магчыма, ёсць ролі, якія вы яшчэ раз хацелі б сыграць?
- Так, вядома. Ёсць ролі, да якіх я з задавальненнем вярнуўся б. Гэта тыя спектаклі, якія даўно зніклі з рэпертуару. Хацелася б сыграць іх зноў, але ўжо па-новаму, з вопытам, які прыйшоў за гады.
- Як вы самі ўспрымаеце свет лялек? Ці выклікае ён у вас эмоцыі, як у вашых гледачоў?
- Мір лялек - асаблівая прастора. Ты працуеш з неажыўленай матэрыяй, але імкнешся яе ажывіць. Лялька можа маргаць, адкрываць рот, рухаць галавой, часам нават мяняць выраз твару - але ўсё роўна яна застаецца лялькай. І калі працаваць абы-як, глядач гэта адчуе адразу. Дзеці дакладна адчуюць. Я сам, калі гляджу спектаклі іншых тэатраў, бачу гэта вельмі выразна. Калі акцёр выкладваецца, жыве ў ролі - ты перажываеш разам з ім. Рэакцыю гледача можна пачуць праз цішыню, праз дыханне, праз тое, як дзеці пачынаюць шаптацца або, наадварот, заміраюць. А ты перадаеш ім сваё пасланне - праз ляльку, праз голас, праз рух. Узнікае дыялог паміж гледачом, лялькай і акцёрам. Калі ён складаецца, і лялька ажывае, глядач верыць.
Дар'я ПАРАСЕВІЧ,
БЕЛТА.-0-
- Іван Пракопавіч, раскажыце, калі ласка, як у вас узнікла цяга да акцёрства?
- Гэта пачуццё ў мяне ўзнікла ў першым класе вясковай школы. Звычайна я стараўся не вылучацца, але на адным уроку, калі ўсе шумелі, раптам вырашыў рэзка ўстаць. У той час я быў самы высокі ў класе. Настаўніца сказала: "О, артыст! Артыст!" Чаму артыст, я да гэтага часу не разумею. Нічога асаблівага не зрабіў, проста ўстаў. Але яна сказала гэта так упэўнена, што клас засмяяўся і я разам з усімі. У пасляваенныя гады дзеці звычайна сядзелі ціха, як мышы. А тут раптам - смех, лёгкасць, і яе "артыст" быццам вылучыла мяне з усіх. Запомніў гэты момант на ўсё жыццё. Праз 15 гадоў я сапраўды стаў артыстам. З таго часу працую ў тэатры ўжо больш за шэсцьдзясят гадоў.
- Як менавіта вы прыйшлі ў прафесію?
- Усё атрымалася зусім нечакана. Я ж працаваў у вёсцы трактарыстам, потым пераехаў у горад, тут таксама сеў за трактар. Неяк ішоў па вуліцы Леніна і ўбачыў каля драмтэатра аб'яву. У лялечную групу шукалі акцёраў, дакладней - вучняў акцёраў. У мяне з'явілася думка: чаму б не зайсці. Зайшоў і спытаў: да каго звярнуцца. Мне сказалі: "Знайдзіце Сярогіна". Ён тады кіраваў лялечнай групай пры абласным драмтэатры - гэта яшчэ не тэатр лялек быў, а менавіта група. Ён мне сказаў падрыхтаваць верш, байку і прозу. Я вывучыў: нешта памятаў яшчэ са школы, нешта знайшоў. Ён выслухаў, задаў пару пытанняў. Усё ж такі трактарыст - і раптам артыст. Я сказаў, што сапраўды хачу тут працаваць. Ён мяне ўзяў. Пайшоў я да свайго начальніка, у якога працаваў трактарыстам, сказаў, што прайшоў праслухоўванне. Ён усміхнуўся і адпусціў без праблем.
- У якой колькасці спектакляў вы сыгралі? Якія ролі сталі самымі значнымі для вас?
- Шчыра кажучы, я ўжо і не падлічу: вельмі шмат. Раней мы выпускалі па чатыры-пяць спектакляў за год, усе былі заняты без выключэння. Для мяне кожная роля была важнай, нават другарадная. Яе ж таксама можна выканаць па-рознаму, укласці ў яе характар, настрой. Але, вядома, калі мы пачалі ставіць спектаклі для дарослых, там ужо ўсе ролі былі сур'ёзнымі, аб'ёмнымі. У "Халстамеры" ў мяне роля конюха - вельмі цікавая работа. У спектаклі "Фро" выконваю ролю бацькі. У "Вішнёвым садзе" - Фірса, роля, якую я вельмі люблю. У "Асеннім марафоне" - дзядзьку Колю. Ёсць у мяне і незвычайныя ролі. Напрыклад, у спектаклі "Месяц Сальеры" я іграў Дэмана. Гэта роля без слоў. Словам, кожны герой даваў мне нешта сваё.
- На ваш погляд, як змяніліся глядач і тэатр за гады вашай работы?
- Раней людзі былі цішэйшыя, спакайнейшыя. Не было ні камп'ютараў, ні тэлефонаў, нават фотаапарат лічыўся рэдкасцю. Таму і глядач быў іншы: уважлівы, засяроджаны. Цяпер усё інакш: тэхналогіі вакол, дзеці з ранняга ўзросту з гаджэтамі, усё могуць паглядзець і пазнаць. І гэта, вядома, уплывае. Дзеці сталі больш раскаваныя. Але пры гэтым і тады і цяпер яны добра прымаюць спектаклі. Проста публіка стала іншай - час мяняецца, і глядач мяняецца разам з ім.
- Ці ёсць у вас асаблівыя рытуалы перад спектаклем, магчыма, творчыя прыкметы?
- Цяпер - не. Раней былі: рэжысёр рабіў з намі спецыяльныя практыкаванні перад выступленнем. А так - звычайная падрыхтоўка: размяць вусны, напрыклад, каб гаварыць выразна. Але нейкага асаблівага рытуалу ў мяне няма. Прыметы... Гэта ўсё больш пра настрой. Але дрэнны настрой - не апраўданне. Глядач не вінаваты, што ў цябе нешта не так. Таму, што б ні было ў жыцці - добрае, дрэннае - на сцэне ты павінен данесці гледачу, што ўсё ў парадку. Ён павінен бачыць паўнацэнны спектакль. Вось гэта для мяне галоўнае.
- Якія традыцыі тэатра вы лічыце асабліва важнымі для перадачы новым пакаленням артыстаў?
- Самае галоўнае - акцёрскае майстэрства. Усё астатняе можа мяняцца, але аснова застаецца. Мы стараемся навучыць моладзь працаваць на сцэне, адчуваць персанажа, трымаць увагу гледача. Вядома, маладыя прыходзяць ужо з адукацыяй - гэта добра, але практыка ўсё роўна важная. Тэатр - рамяство, якое перадаецца з рук у рукі.
- Ці бывае, што праз гады вы іграеце ролю інакш, пераасэнсоўваеце яе?
- Бывае, асабліва апошнія гады. Яшчэ пасля распаду Савецкага Саюза шмат што змянілася. Прыйшлі новыя рэжысёры са сваім поглядам. Нават п'есы, напісаныя ў 1930-я гады, пачалі ставіць па-новаму. Калі параўнаць пастаноўкі савецкіх гадоў і цяперашнія - розніца вельмі вялікая. Здаецца, той жа тэкст, тыя ж дэкарацыі, але рэжысёр знаходзіць сваю адметнасць, сваё рашэнне. І акцёр таксама пачынае бачыць ролю інакш, адкрывае ў ёй нешта новае.
- Што натхняе вас выходзіць на сцэну дзесяцігоддзе за дзесяцігоддзем?
- Больш за ўсё натхняе іскра ў вачах гледачоў, асабліва дзяцей. Калі яны заходзяць у залу і глядзяць такім адкрытым, даверлівым позіркам, як тут не выйсці на сцэну? Гэта такая радасць - бачыць, як яны ўсміхаюцца, як чакаюць цудаў. Калі я пачынаў, у нас былі толькі шырмавыя спектаклі: акцёр за шырмай, на руцэ - лялька. Цяпер глядач бачыць нас - мы бачым гледача. І гэта зусім іншая адказнасць. Ты павінен аддаць душу публіцы: і дзіцяці, і даросламу, якія глядзяць на цябе. За шырмай можна было недзе ўсміхнуцца лішні раз, адвярнуцца, перавесці дух. Глядач гэтага не бачыў. А цяпер ужо нічога не схаваеш. Любы рух, любы погляд - усё відаць. Гэта дысцыплінуе. Ты не можаш халтурыць - глядач адразу адчуе.
- Магчыма, ёсць ролі, якія вы яшчэ раз хацелі б сыграць?
- Так, вядома. Ёсць ролі, да якіх я з задавальненнем вярнуўся б. Гэта тыя спектаклі, якія даўно зніклі з рэпертуару. Хацелася б сыграць іх зноў, але ўжо па-новаму, з вопытам, які прыйшоў за гады.
- Як вы самі ўспрымаеце свет лялек? Ці выклікае ён у вас эмоцыі, як у вашых гледачоў?
- Мір лялек - асаблівая прастора. Ты працуеш з неажыўленай матэрыяй, але імкнешся яе ажывіць. Лялька можа маргаць, адкрываць рот, рухаць галавой, часам нават мяняць выраз твару - але ўсё роўна яна застаецца лялькай. І калі працаваць абы-як, глядач гэта адчуе адразу. Дзеці дакладна адчуюць. Я сам, калі гляджу спектаклі іншых тэатраў, бачу гэта вельмі выразна. Калі акцёр выкладваецца, жыве ў ролі - ты перажываеш разам з ім. Рэакцыю гледача можна пачуць праз цішыню, праз дыханне, праз тое, як дзеці пачынаюць шаптацца або, наадварот, заміраюць. А ты перадаеш ім сваё пасланне - праз ляльку, праз голас, праз рух. Узнікае дыялог паміж гледачом, лялькай і акцёрам. Калі ён складаецца, і лялька ажывае, глядач верыць.
Дар'я ПАРАСЕВІЧ,
БЕЛТА.-0-
