Ігар Петрышэнка
Намеснік прэм'ер-міністра Беларусі
Місія наглядальнікаў ад СНД нядаўна адзначыла 25 гадоў з таго часу, калі ўпершыню прыняла ўдзел у назіранні за выбарамі - гэта была прэзідэнцкая кампанія ў Беларусі ў 2001 годзе. За плячамі наглядальнікаў ад СНД ужо 136 місій, у якіх прынялі ўдзел амаль 24,5 тыс. чалавек. Першы намеснік генеральнага сакратара СНД Ігар Петрышэнка ў інтэрв'ю БЕЛТА расказаў, як фарміраваўся інстытут наглядальнікаў у Садружнасці, што складае прававую базу назірання ў СНД і якія далейшыя крокі для павышэння эфектыўнасці работы місіі.
- Ігар Віктаравіч, што паслужыла штуршком да стварэння гэтага інстытута менавіта тады, чвэрць стагоддзя таму?
- Упершыню місія менавіта як калектыўная структура, якая аб'ядноўвае прадстаўнікоў краін і органаў СНД з каардынацыяй іх дзейнасці і калегіяльна выпрацаванай ацэнкай, прагучала менавіта ў 2001 годзе. Гэта былі выбары Прэзідэнта Беларусі, якія праводзіліся 9 верасня 2001 года.
Наогул у сусветнай практыцы арганізаванае назіранне за выбарамі замацавана з 1990 года, калі быў прыняты Дакумент Капенгагенскай нарады Канферэнцыі па чалавечым вымярэнні. У ім былі выкладзены патрабаванні да арганізацыі дэмакратычнага выбарчага працэсу. Адно з іх - абавязацельства дзяржаў запрашаць міжнародных наглядальнікаў на выбары з мэтай "павысіць аўтарытэтнасць выбарчага працэсу для дзяржаў, у якіх праводзяцца выбары".
Незалежная ацэнка выбарчай кампаніі, якую даюць міжнародныя наглядальнікі, успрымаецца выбаршчыкамі як вердыкт, што пацвярджае выкананне закона на ўсіх этапах электаральнага працэсу.
Адразу пасля ўтварэння Садружнасці Незалежных Дзяржаў краіны, якія праводзяць выбары, сталі запрашаць для ўдзелу ў назіранні прадстаўнікоў міжнародных структур, а таксама асобных дзяржаў - удзельніц і органаў СНД.
Разам з тым, нягледзячы на адкрытасць і гатоўнасць да супрацоўніцтва з боку дзяржаўных органаў і выбарчых камісій краін Садружнасці, на жаль, склалася негатыўная практыка падрыхтоўкі БДІПЧ АБСЕ тэндэнцыйных і, як правіла, адмоўных заключэнняў па электаральных кампаніях, якія праводзяцца на прасторы СНД.
Усе нюансы супрацоўніцтва з місіямі БДІПЧ АБСЕ адным з першых на сабе адчуў беларускі бок. Таму Аляксандр Лукашэнка на пасяджэнні Савета кіраўнікоў дзяржаў СНД 1 чэрвеня 2001 года ў Мінску ініцыяваў прыняцце рашэння аб арганізаваным накіраванні наглядальнікаў ад СНД на маючыя адбыцца ў краіне выбары.
Гэта быў першы вопыт работы нашай місіі, які паказаў, што створаны інстытут наглядальнікаў у Садружнасці ў стане праводзіць прафесійны маніторынг выбарчага працэсу, непрадузята і максімальна аб'ектыўна ацэньваць вынікі выбараў.
Прэзідэнты краін Садружнасці, ацаніўшы важнасць і своечасовасць гэтай работы, прызналі неабходным прадоўжыць накіраванне наглядальнікаў ад СНД на выбары і сваім рашэннем ад 30 мая 2003 года ўсклалі каардынацыю дзейнасці місіі на Выканаўчы камітэт СНД.
- У першай місіі працавалі ўсяго 20 чалавек і назіралі толькі ў дзень галасавання. Сёння ж маніторынг ахоплівае ўсю выбарчую кампанію. Як гэта паўплывала на работу наглядальнікаў?
- У складзе першай місіі працавалі сапраўды 20 наглядальнікаў, а на парламенцкіх выбарах у Азербайджанскай Рэспубліцы ў 2004 годзе - ужо 640.
Вельмі хутка вопыт арганізацыі маніторынгавых місій паказаў, што аб'ектыўную ацэнку выбарчага працэсу немагчыма даць на базе назірання толькі непасрэдна ў дзень галасавання. Каб зрабіць вывады аб ходзе выбарчай кампаніі, неабходна ўлічваць усе перыяды: ад афіцыйнага назначэння даты правядзення выбараў да заключнай стадыі - падліку галасоў выбаршчыкаў.
Таму Савет кіраўнікоў дзяржаў СНД сваім рашэннем ад 20 снежня 2011 года даручыў Выканаўчаму камітэту СНД пры забеспячэнні дзейнасці місіі больш шырока практыкаваць доўгатэрміновае назіранне, развіваць галоснасць і адкрытасць у рабоце, калегіяльны падыход пры выпрацоўцы падагульняючых дакументаў па выніках выбарчых кампаній.
Зыходзячы з гэтага дзяржавы сталі загадзя запрашаць наглядальнікаў ад Садружнасці, што дало магчымасць фарміраваць аптымальныя па сваім складзе місіі, арганізаваць паўнацэнны маніторынг выбараў, уключаючы сістэматычны і ўважлівы збор інфармацыі аб заканадаўстве, працэсах і інстытутах, якія маюць дачыненне да выбарчай кампаніі, а таксама іншых фактарах, што датычацца агульнай абстаноўкі ў краіне правядзення выбараў.
У якасці доўгатэрміновых наглядальнікаў місіі выступаюць прадстаўнікі дзяржаў і органаў СНД, уключаючы супрацоўнікаў пасольстваў дзяржаў Садружнасці, акрэдытаваных у краіне правядзення выбараў.
Такім чынам, свае ацэнкі місія робіць на падставе вывучэння не толькі работы арганізатараў выбараў у дзень галасавання, але і ўсяго электаральнага працэсу ў цэлым.
На сёння ў краінах СНД была арганізавана работа 136 місій назіранняў, у якіх прынялі ўдзел амаль 24,5 тыс. чалавек. Працэс назірання за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў стаў адным з найбольш запатрабаваных элементаў супрацоўніцтва дзяржаў - удзельніц СНД.
Толькі за 2024-2025 гады праведзены маніторынг дзевяці электаральных кампаній на прасторы Садружнасці, а ў гэтым годзе - чатырох (канстытуцыйны рэферэндум і выбары дэпутатаў Курултая ў Рэспубліцы Казахстан, парламенцкія выбары ў Рэспубліцы Арменія і Расійскай Федэрацыі).
- У аснове работы місіі ляжыць канвенцыя аб стандартах дэмакратычных выбараў - дакумент, які дзейнічае на прасторы СНД і мае юрыдычна абавязваючы характар. Што яшчэ складае прававую базу назірання ў СНД?
- Канвенцыя ўнікальна тым, што з'яўляецца юрыдычна абавязковым дагаворам, якая дэталізуе менавіта выбарчыя стандарты, базавыя прынцыпы запазычаны з агульнасусветнай практыкі. Дакумент гарантуе роўны падыход наглядальнікаў да ацэнкі выбараў, справядлівасць і аб'ектыўнасць саміх ацэнак.
Гэту асноватворную канвенцыю лагічна дапаўняюць іншыя дакументы. У іх ліку палажэнне аб Місіі наглядальнікаў ад СНД на прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбарах, а таксама рэферэндумах у дзяржавах Садружнасці, якое зацверджана 26 сакавіка 2004 года Саветам міністраў замежных спраў Садружнасці па даручэнні кіраўнікоў дзяржаў СНД. Яно ўрэгулявала пытанні фарміравання місіі, арганізацыі маніторынгу этапаў выбарчай кампаніі, падрыхтоўкі заключэння аб яго выніках.
Таксама трэба назваць дэкларацыю Міжпарламенцкай асамблеі СНД "Аб прынцыпах міжнароднага назірання за выбарамі і рэферэндумамі ў дзяржавах СНД" і рэкамендацыі для міжнародных наглядальнікаў ад Садружнасці па назіранні за выбарамі і рэферэндумамі, распрацаваныя і прынятыя МПА СНД.
Наяўнасць такой усёахопнай нарматыўнай базы дае магчымасць на высокім прафесійным узроўні праводзіць маніторынг выбараў і, самае галоўнае, рабіць аб'ектыўнае заключэнне аб выніках назірання.
- Місія СНД сёння - рэальна дзеючая альтэрнатыва наглядальнкіам ад БДІПЧ АБСЕ. Як выбудоўваецца ўзаемадзеянне з іншымі міжнароднымі арганізацыямі і наколькі супадаюць падыходы пры ацэнцы выбарчых кампаній?
- Не сакрэт, што сёння назіранне за выбарамі і ацэнка іх вынікаў часта становяцца інструментам палітычнага націску на канкрэтныя краіны з боку шэрага дзяржаў і міжнародных арганізацый, перш за ўсё з еўрапейскага рэгіёна.
У сувязі з гэтым неабходна адзначыць, што калі ў краінах Садружнасці праведзена кадыфікацыя стандартаў дэмакратычных выбараў, а таксама іх замацаванне ў фармаце міжнародна-прававога акта, гэта значыць вышэйназванай канвенцыі, то на прасторы АБСЕ аналагічны дакумент адсутнічае.
Так, нашыя заходнія партнёры спасылаюцца на Капенгагенскі дакумент. Сапраўды, для 1990-х гадоў ён быў, напэўна, актуальным, садзейнічаў развіццю дэмакратычных пачаткаў у рэгіёне АБСЕ і ў такім аспекце, безумоўна, адыграў сваю пэўную ролю. Аднак відавочна і тое, што ў Капенгагенскім дакуменце прызнаныя дзяржавамі прынцыпы правядзення выбараў толькі пералічаны, але не раскрыты, не напоўнены канкрэтным зместам і, што самае галоўнае, дапускаюць неадназначнае тлумачэнне і прымяненне.
Канвенцыя СНД, у адрозненне ад Капенгагенскага дакумента, не проста вызначае стандарты выбараў, але раскрывае змест кожнага з іх, пералічвае патрабаванні, якія павінны быць выкананы дзяржавамі.
Беручы пад увагу наяўнасць праблемы прымянення адзіных для ўсіх падыходаў і ацэнак пры правядзенні маніторынгу выбараў, мы неаднаразова звярталі ўвагу нашых заходніх партнёраў на тое, што трэба выпрацаваць адзіныя крытэрыі ацэнкі праводзімых электаральных кампаній, магчыма, выкарыстоўваючы прынятыя на прасторы Садружнасці прававыя дакументы, якія дазвалялі б весці назіранне па дакладных, прынятых дзяржавамі правілах. На жаль, нас не хочуць чуць.
Апошнімі гадамі ў маніторынгу выбараў і рэферэндумаў на прасторы Садружнасці сталі актыўна ўдзельнічаць і такія міжнародныя арганізацыі, як Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва, Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва, Арганізацыя цюркскіх дзяржаў.
Мы ўвялі ў практыку нашай місіі рэгулярныя рабочыя кантакты з кіраўніцтвам наглядальных місій гэтых арганізацый і з задавальненнем адзначаем падабенства падыходаў у дачыненні да маніторынгу выбараў. Гэта дае магчымасць выступаць з адзіных пазіцый пры ацэнцы правядзення выбарчых кампаній у дзяржавах - удзельніцах СНД і процідзейнічаць спробам прадузятага стаўлення з боку наглядальнікаў ад БДІПЧ АБСЕ.
- Ігар Віктаравіч, у склад місіі ўваходзяць не толькі дыпламаты і дэпутаты, але і члены выбарчых камісій дзяржаў Садружнасці - вы называеце іх "залатым фондам" наглядальнікаў. Што дае такі ўдзел самім арганізатарам выбараў?
- Хто як не арганізатары выбараў у сваіх дзяржавах, якія правялі не адну электаральную кампанію і валодаюць усімі тонкасцямі і нюансамі выбарчых працэдур, могуць выступаць самымі ўважлівымі і адказнымі наглядальнікамі? Удзел у рабоце місіі дае ім магчымасць азнаёміцца з практыкай падрыхтоўкі і правядзення выбараў у розных дзяржавах, вывучыць асаблівасці выбарчых сістэм, грамадска-палітычныя працэсы ў краінах Садружнасці. Статус міжнароднага наглядальніка дае магчымасць правесці сустрэчы са сваімі калегамі - прафесійнымі арганізатарамі выбараў з іншых краін, абмеркаваць з імі актуальныя праблемы, абмяняцца вопытам, а часам і павучыцца на чужых памылках.
Прычым гэта дарога з двухбаковым рухам, паколькі нашы наглядальнікі выступаюць не маўклівымі "збіральнікамі кампрамату", а непрадузятымі прафесійнымі кансультантамі і памочнікамі ў арганізацыі і правядзенні дэмакратычных выбараў.
Таксама неабходна адзначыць удзел у місіі прадстаўнікоў цэнтральных выбарчых органаў краін СНД. Традыцыйна кіраўнікі ЦВК дзяржаў Садружнасці ўваходзяць у Савет каардынатараў місіі. Іх аўтарытэт, высокі прафесіяналізм даюць магчымасць выпрацоўваць аб'ектыўныя і непрадузятыя падагульняючыя дакументы місіі. Акрамя таго, на пасяджэннях Савета каардынатараў, акрамя работы над тэкстамі падагульняючых заяў, праходзяць прафесійныя дыскусіі па розных пытаннях электаральных кампаній, нараджаюцца прапановы па ўдасканаленні інстытута назірання на прасторы СНД.
- Вы згадвалі, што за 25 гадоў праведзена 136 місій, у якіх удзельнічалі амаль 24,5 тыс. чалавек. Якія ўрокі атрыманы з гэтага вопыту? Ці ёсць прыклады, калі заўвагі наглядальнікаў СНД дапамагалі арганізатарам выбараў своечасова ўстараняць недахопы? Як добразычлівая форма дыялогу ўспрымаецца на месцах?
- Асноўныя прынцыпы работы нашай місіі - непрадузятасць і неўмяшанне ва ўнутраныя справы дзяржавы. Разам з тым, паўтаруся, мы прыязджаем не як крытыкі, якія заўважаюць і адзначаюць выключна недахопы. Сваю задачу мы бачым у аказанні дапамогі арганізатарам выбараў у правядзенні электаральнай кампаніі. Члены місіі, фіксуючы асобныя парушэнні, недахопы і недагляды ў ходзе выбарчых кампаній, у добразычлівай форме звяртаюць увагу арганізатараў на гэта.
У любой краіне мы працуем адкрыта, заўсёды гатовы да канструктыўнага дыялогу, у тым ліку з прадстаўнікамі сродкаў масавай інфармацыі і грамадскасці.
Вядома, такое стаўленне пазітыўна ўспрымаецца на месцах. Мы ні разу ў сваёй практыцы не сутыкаліся з жорсткім процідзеяннем з боку арганізатараў выбараў. Толькі максімальнае жаданне супрацоўнічаць. У рэшце рэшт, няхай і з розных бакоў, але мы робім адну важную справу - забяспечваем рэалізацыю выбарчых правоў і свабод грамадзян.
За час сваёй работы Місія наглядальнікаў ад СНД набыла значны вопыт, які дазволіў стварыць уласную методыку маніторынгу, якая не ўступае падыходам, што выкарыстоўваюцца іншымі міжнароднымі арганізацыямі. Пры гэтым хачу адзначыць вялікую ролю ўтворанага ў 2006 годзе Міжнароднага інстытута маніторынгу развіцця дэмакратыі, парламентарызму і захавання выбарчых правоў грамадзян, створанага пры МПА СНД у развіццё метадычнага забеспячэння маніторынгу электаральных кампаній. Яго супрацоўнікі цесна ўзаемадзейнічаюць са штабам місіі на ўсіх этапах выбараў, а нярэдка працуюць у яго складзе. Упэўнены, што такое ўзаемавыгаднае супрацоўніцтва будзе прадоўжана.
- Пагаворым аб перспектывах. Згадваецца фармат "СНД плюс" і магчымасць запрашэння прадстаўнікоў іншых маніторынгавых місій, у тым ліку ШАС, у склад штаба для арганізацыі сумеснага доўгатэрміновага назірання. Наколькі рэальна такое пашырэнне геаграфіі і як яно паўплывае на аб'ектыўнасць ацэнак?
- Далейшае павышэнне эфектыўнасці работы місіі мы бачым па двух напрамках.
Першае - тэрытарыяльнае пашырэнне яе дзейнасці. Перш за ўсё гэта датычыцца фармату "СНД плюс". Яго распаўсюджванне на электаральную сферу дасць магчымасць павялічыць геаграфію вывучэння выбарчых кампаній, паглыбіць аналіз правапрымяняльнай практыкі, пашырыць сувязі з зацікаўленымі дзяржавамі.
Другое - больш цеснае ўзаемадзеянне з іншымі маніторынгавымі місіямі. Улічваючы важнасць доўгатэрміновага назірання за ходам электаральных кампаній, мы гатовы дзяліцца напрацаваным нашай місіяй вопытам у гэтай сферы. У якасці магчымага механізма можна прапанаваць накіраванне ў склад штаба Місіі наглядальнікаў ад СНД прадстаўнікоў іншых місій для арганізацыі сумеснага доўгатэрміновага маніторынгу. У першую чаргу гэта датычыцца прадстаўнікоў ШАС - рашэнне аб надзяленні арганізацыі статусам наглядальніка пры СНД было прынята 10 кастрычніка 2025 года.
Значную ролю ў развіцці электаральных працэсаў на прасторы Садружнасці адыгрывае ўтвораны ў кастрычніку 2022 года Кансультатыўны савет кіраўнікоў выбарчых органаў дзяржаў СНД. Стварэнне такога органа дало магчымасць вывесці супрацоўніцтва па забеспячэнні выбарчых правоў і свабод грамадзян на новы ўзровень.
- За чвэрць стагоддзя работы місіі набыты велізарны масіў даных аб стане выбарчых сістэм у краінах СНД. Які агульны вывад можна зрабіць: наколькі рушылі наперад дзяржавы Садружнасці ў выкананні дэмакратычных стандартаў выбараў, ці ёсць сферы, дзе патрабуецца дадатковая сур'ёзная работа?
- Аналіз праведзеных назіранняў у краінах Садружнасці паказвае, што ва ўсіх дзяржавах СНД відавочны несумненны прагрэс як у падрыхтоўцы, так і правядзенні выбарчых кампаній. Актыўна ідзе працэс удасканалення выбарчых сістэм. Укараняюцца новыя тэхналогіі, новае абсталяванне, новыя падыходы да працэдуры галасавання, ствараюцца дадатковыя магчымасці для выбаршчыкаў.
Значна ўмацаваліся дэмакратычныя прынцыпы арганізацыі выбараў. Ва ўсіх краінах выбарчае заканадаўства ўдасканальваецца ў напрамку лібералізацыі. Гэта забяспечвае адкрытасць і празрыстасць выбараў, а самае галоўнае - гарантуе свабоду волевыяўлення грамадзян.
Нацыянальныя заканадаўствы нашых дзяржаў адпавядаюць агульнапрынятым нормам правядзення свабодных і адкрытых выбараў. У іх змяшчаюцца такія стандарты дэмакратычных выбараў, як права грамадзяніна выбіраць і быць выбраным, адкрыты і галосны характар выбараў, ажыццяўленне судовай і іншай абароны выбарчых правоў грамадзяніна, грамадскае і міжнароднае назіранне за выбарамі, гарантыі рэалізацыі выбарчых правоў і свабод удзельнікаў выбарчага працэсу. Замацаваны прынцыпы справядлівасці, сапраўднасці і свабоды выбараў на аснове ўсеагульнага роўнага выбарчага права пры тайным галасаванні, якія забяспечваюць свабоду волевыяўлення выбаршчыкаў.
Пастаянна ідзе пошук навацый, якія могуць зрабіць працэс галасавання больш камфортным і даступным для выбаршчыкаў. Гэта, безумоўна, станоўча ўплывае на паказчыкі яўкі. Калі ў самым пачатку адзінай зручнасцю ў гэтым плане была магчымасць датэрміновага галасавання, то цяпер у шэрагу краін уведзена або ўводзіцца дыстанцыйнае галасаванне. Так было, напрыклад, у Кыргызстане на датэрміновых парламенцкіх выбарах у 2025 годзе. Выбаршчык, дзе б ён ні знаходзіўся ў дзень выбараў, у любой вобласці Кыргызстана ці за мяжой, мог прыйсці на любы выбарчы ўчастак, атрымаць бюлетэнь і прагаласаваць. Таксама практыкавалася адкрыццё ўчасткаў у месцах вялікай колькасці людзей.
У Расійскай Федэрацыі пашыраецца прымяненне дыстанцыйнага электроннага галасавання (ДЭГ). Калі на выбарах у Дзяржаўную думу восьмага склікання ў 2021 годзе яно праводзілася ў сямі рэгіёнах, на выбарах Прэзідэнта РФ у 2024 годзе - у 29 рэгіёнах, то на выбарах 2026 года - ужо ў 33 рэгіёнах Расіі, у якіх зарэгістравана больш за 48 млн выбаршчыкаў з 112 млн 800 тыс. у цэлым па краіне (42,5%). Разам з правядзеннем ДЭГ укаранёны новы механізм уключэння грамадзян у спіс выбаршчыкаў па месцы знаходжання - так званы мабільны выбаршчык, які дае магчымасць адмовіцца ад адмацавальных пасведчанняў і галасаваць па месцы фактычнага знаходжання выбаршчыка ў дні галасавання. Дзякуючы адзінаму электроннаму спісу ў Маскве была магчымасць пашырыць прымяненне электроннага галасавання, якое дазваляе прагаласаваць жыхарам горада з выкарыстаннем электроннага тэрмінала на любым выбарчым участку Масквы. Гэта ў сваю чаргу дало магчымасць скараціць колькасць выбарчых участкаў (амаль на 50% у параўнанні з выбарамі Прэзідэнта РФ у 2024 годзе) і размясціць іх у памяшканнях многафункцыянальных цэнтраў прадастаўлення дзяржаўных і муніцыпальных паслуг (МФЦ), гандлёвых цэнтрах, іншых мнагалюдных грамадскіх месцах.
У Казахстане ў стандартную практыку ўвайшло галасаванне на аддаленых прамысловых аб'ектах: рудніках, шахтах і вахтавых пасёлках. Для супрацоўнікаў буйнейшых горназдабыўных і металургічных кампаній выбарчыя камісіі арганізуюць пункты для галасавання непасрэдна на тэрыторыі прадпрыемстваў або пасёлкаў. Працэс галасавання арганізоўваецца такім чынам, каб шахцёры, абагачальнікі, металургі і рамонтнікі маглі рэалізаваць сваё канстытуцыйнае права без адрыву ад вытворчасці. Пераносныя урны дастаўляюцца на аб'екты з улікам графікаў зменнасці.
Акрамя таго, ва ўсіх краінах Садружнасці заканадаўча замацаваны інстытут міжнароднага назірання. Таму спасылкі на тое, што законы аб выбарах у краінах СНД не адпавядаюць агульнапрызнаным нормам правядзення дэмакратычных выбараў, мякка кажучы, некарэктны.
На заканчэнне адзначу, што назіранне за выбарамі - важны элемент палітычнага супрацоўніцтва дзяржаў - удзельніц СНД, які аб'ядноўвае іх у імкненні забяспечыць развіццё краін на аснове прынцыпаў дэмакратыі і вяршэнства права. Выканаўчы камітэт СНД і ў далейшым будзе прыкладаць намаганні для ўдасканалення падыходаў да маніторынгу выбараў.
БЕЛТА.-0-
- Ігар Віктаравіч, што паслужыла штуршком да стварэння гэтага інстытута менавіта тады, чвэрць стагоддзя таму?
- Упершыню місія менавіта як калектыўная структура, якая аб'ядноўвае прадстаўнікоў краін і органаў СНД з каардынацыяй іх дзейнасці і калегіяльна выпрацаванай ацэнкай, прагучала менавіта ў 2001 годзе. Гэта былі выбары Прэзідэнта Беларусі, якія праводзіліся 9 верасня 2001 года.
Наогул у сусветнай практыцы арганізаванае назіранне за выбарамі замацавана з 1990 года, калі быў прыняты Дакумент Капенгагенскай нарады Канферэнцыі па чалавечым вымярэнні. У ім былі выкладзены патрабаванні да арганізацыі дэмакратычнага выбарчага працэсу. Адно з іх - абавязацельства дзяржаў запрашаць міжнародных наглядальнікаў на выбары з мэтай "павысіць аўтарытэтнасць выбарчага працэсу для дзяржаў, у якіх праводзяцца выбары".
Незалежная ацэнка выбарчай кампаніі, якую даюць міжнародныя наглядальнікі, успрымаецца выбаршчыкамі як вердыкт, што пацвярджае выкананне закона на ўсіх этапах электаральнага працэсу.
Адразу пасля ўтварэння Садружнасці Незалежных Дзяржаў краіны, якія праводзяць выбары, сталі запрашаць для ўдзелу ў назіранні прадстаўнікоў міжнародных структур, а таксама асобных дзяржаў - удзельніц і органаў СНД.
Разам з тым, нягледзячы на адкрытасць і гатоўнасць да супрацоўніцтва з боку дзяржаўных органаў і выбарчых камісій краін Садружнасці, на жаль, склалася негатыўная практыка падрыхтоўкі БДІПЧ АБСЕ тэндэнцыйных і, як правіла, адмоўных заключэнняў па электаральных кампаніях, якія праводзяцца на прасторы СНД.
Усе нюансы супрацоўніцтва з місіямі БДІПЧ АБСЕ адным з першых на сабе адчуў беларускі бок. Таму Аляксандр Лукашэнка на пасяджэнні Савета кіраўнікоў дзяржаў СНД 1 чэрвеня 2001 года ў Мінску ініцыяваў прыняцце рашэння аб арганізаваным накіраванні наглядальнікаў ад СНД на маючыя адбыцца ў краіне выбары.
Гэта быў першы вопыт работы нашай місіі, які паказаў, што створаны інстытут наглядальнікаў у Садружнасці ў стане праводзіць прафесійны маніторынг выбарчага працэсу, непрадузята і максімальна аб'ектыўна ацэньваць вынікі выбараў.
Прэзідэнты краін Садружнасці, ацаніўшы важнасць і своечасовасць гэтай работы, прызналі неабходным прадоўжыць накіраванне наглядальнікаў ад СНД на выбары і сваім рашэннем ад 30 мая 2003 года ўсклалі каардынацыю дзейнасці місіі на Выканаўчы камітэт СНД.
- У першай місіі працавалі ўсяго 20 чалавек і назіралі толькі ў дзень галасавання. Сёння ж маніторынг ахоплівае ўсю выбарчую кампанію. Як гэта паўплывала на работу наглядальнікаў?
- У складзе першай місіі працавалі сапраўды 20 наглядальнікаў, а на парламенцкіх выбарах у Азербайджанскай Рэспубліцы ў 2004 годзе - ужо 640.
Вельмі хутка вопыт арганізацыі маніторынгавых місій паказаў, што аб'ектыўную ацэнку выбарчага працэсу немагчыма даць на базе назірання толькі непасрэдна ў дзень галасавання. Каб зрабіць вывады аб ходзе выбарчай кампаніі, неабходна ўлічваць усе перыяды: ад афіцыйнага назначэння даты правядзення выбараў да заключнай стадыі - падліку галасоў выбаршчыкаў.
Таму Савет кіраўнікоў дзяржаў СНД сваім рашэннем ад 20 снежня 2011 года даручыў Выканаўчаму камітэту СНД пры забеспячэнні дзейнасці місіі больш шырока практыкаваць доўгатэрміновае назіранне, развіваць галоснасць і адкрытасць у рабоце, калегіяльны падыход пры выпрацоўцы падагульняючых дакументаў па выніках выбарчых кампаній.
Зыходзячы з гэтага дзяржавы сталі загадзя запрашаць наглядальнікаў ад Садружнасці, што дало магчымасць фарміраваць аптымальныя па сваім складзе місіі, арганізаваць паўнацэнны маніторынг выбараў, уключаючы сістэматычны і ўважлівы збор інфармацыі аб заканадаўстве, працэсах і інстытутах, якія маюць дачыненне да выбарчай кампаніі, а таксама іншых фактарах, што датычацца агульнай абстаноўкі ў краіне правядзення выбараў.
У якасці доўгатэрміновых наглядальнікаў місіі выступаюць прадстаўнікі дзяржаў і органаў СНД, уключаючы супрацоўнікаў пасольстваў дзяржаў Садружнасці, акрэдытаваных у краіне правядзення выбараў.
Такім чынам, свае ацэнкі місія робіць на падставе вывучэння не толькі работы арганізатараў выбараў у дзень галасавання, але і ўсяго электаральнага працэсу ў цэлым.
На сёння ў краінах СНД была арганізавана работа 136 місій назіранняў, у якіх прынялі ўдзел амаль 24,5 тыс. чалавек. Працэс назірання за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў стаў адным з найбольш запатрабаваных элементаў супрацоўніцтва дзяржаў - удзельніц СНД.
Толькі за 2024-2025 гады праведзены маніторынг дзевяці электаральных кампаній на прасторы Садружнасці, а ў гэтым годзе - чатырох (канстытуцыйны рэферэндум і выбары дэпутатаў Курултая ў Рэспубліцы Казахстан, парламенцкія выбары ў Рэспубліцы Арменія і Расійскай Федэрацыі).
- У аснове работы місіі ляжыць канвенцыя аб стандартах дэмакратычных выбараў - дакумент, які дзейнічае на прасторы СНД і мае юрыдычна абавязваючы характар. Што яшчэ складае прававую базу назірання ў СНД?
- Канвенцыя ўнікальна тым, што з'яўляецца юрыдычна абавязковым дагаворам, якая дэталізуе менавіта выбарчыя стандарты, базавыя прынцыпы запазычаны з агульнасусветнай практыкі. Дакумент гарантуе роўны падыход наглядальнікаў да ацэнкі выбараў, справядлівасць і аб'ектыўнасць саміх ацэнак.
Гэту асноватворную канвенцыю лагічна дапаўняюць іншыя дакументы. У іх ліку палажэнне аб Місіі наглядальнікаў ад СНД на прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбарах, а таксама рэферэндумах у дзяржавах Садружнасці, якое зацверджана 26 сакавіка 2004 года Саветам міністраў замежных спраў Садружнасці па даручэнні кіраўнікоў дзяржаў СНД. Яно ўрэгулявала пытанні фарміравання місіі, арганізацыі маніторынгу этапаў выбарчай кампаніі, падрыхтоўкі заключэння аб яго выніках.
Таксама трэба назваць дэкларацыю Міжпарламенцкай асамблеі СНД "Аб прынцыпах міжнароднага назірання за выбарамі і рэферэндумамі ў дзяржавах СНД" і рэкамендацыі для міжнародных наглядальнікаў ад Садружнасці па назіранні за выбарамі і рэферэндумамі, распрацаваныя і прынятыя МПА СНД.
Наяўнасць такой усёахопнай нарматыўнай базы дае магчымасць на высокім прафесійным узроўні праводзіць маніторынг выбараў і, самае галоўнае, рабіць аб'ектыўнае заключэнне аб выніках назірання.
- Місія СНД сёння - рэальна дзеючая альтэрнатыва наглядальнкіам ад БДІПЧ АБСЕ. Як выбудоўваецца ўзаемадзеянне з іншымі міжнароднымі арганізацыямі і наколькі супадаюць падыходы пры ацэнцы выбарчых кампаній?
- Не сакрэт, што сёння назіранне за выбарамі і ацэнка іх вынікаў часта становяцца інструментам палітычнага націску на канкрэтныя краіны з боку шэрага дзяржаў і міжнародных арганізацый, перш за ўсё з еўрапейскага рэгіёна.
У сувязі з гэтым неабходна адзначыць, што калі ў краінах Садружнасці праведзена кадыфікацыя стандартаў дэмакратычных выбараў, а таксама іх замацаванне ў фармаце міжнародна-прававога акта, гэта значыць вышэйназванай канвенцыі, то на прасторы АБСЕ аналагічны дакумент адсутнічае.
Так, нашыя заходнія партнёры спасылаюцца на Капенгагенскі дакумент. Сапраўды, для 1990-х гадоў ён быў, напэўна, актуальным, садзейнічаў развіццю дэмакратычных пачаткаў у рэгіёне АБСЕ і ў такім аспекце, безумоўна, адыграў сваю пэўную ролю. Аднак відавочна і тое, што ў Капенгагенскім дакуменце прызнаныя дзяржавамі прынцыпы правядзення выбараў толькі пералічаны, але не раскрыты, не напоўнены канкрэтным зместам і, што самае галоўнае, дапускаюць неадназначнае тлумачэнне і прымяненне.
Канвенцыя СНД, у адрозненне ад Капенгагенскага дакумента, не проста вызначае стандарты выбараў, але раскрывае змест кожнага з іх, пералічвае патрабаванні, якія павінны быць выкананы дзяржавамі.
Беручы пад увагу наяўнасць праблемы прымянення адзіных для ўсіх падыходаў і ацэнак пры правядзенні маніторынгу выбараў, мы неаднаразова звярталі ўвагу нашых заходніх партнёраў на тое, што трэба выпрацаваць адзіныя крытэрыі ацэнкі праводзімых электаральных кампаній, магчыма, выкарыстоўваючы прынятыя на прасторы Садружнасці прававыя дакументы, якія дазвалялі б весці назіранне па дакладных, прынятых дзяржавамі правілах. На жаль, нас не хочуць чуць.
Апошнімі гадамі ў маніторынгу выбараў і рэферэндумаў на прасторы Садружнасці сталі актыўна ўдзельнічаць і такія міжнародныя арганізацыі, як Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва, Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва, Арганізацыя цюркскіх дзяржаў.
Мы ўвялі ў практыку нашай місіі рэгулярныя рабочыя кантакты з кіраўніцтвам наглядальных місій гэтых арганізацый і з задавальненнем адзначаем падабенства падыходаў у дачыненні да маніторынгу выбараў. Гэта дае магчымасць выступаць з адзіных пазіцый пры ацэнцы правядзення выбарчых кампаній у дзяржавах - удзельніцах СНД і процідзейнічаць спробам прадузятага стаўлення з боку наглядальнікаў ад БДІПЧ АБСЕ.
- Ігар Віктаравіч, у склад місіі ўваходзяць не толькі дыпламаты і дэпутаты, але і члены выбарчых камісій дзяржаў Садружнасці - вы называеце іх "залатым фондам" наглядальнікаў. Што дае такі ўдзел самім арганізатарам выбараў?
- Хто як не арганізатары выбараў у сваіх дзяржавах, якія правялі не адну электаральную кампанію і валодаюць усімі тонкасцямі і нюансамі выбарчых працэдур, могуць выступаць самымі ўважлівымі і адказнымі наглядальнікамі? Удзел у рабоце місіі дае ім магчымасць азнаёміцца з практыкай падрыхтоўкі і правядзення выбараў у розных дзяржавах, вывучыць асаблівасці выбарчых сістэм, грамадска-палітычныя працэсы ў краінах Садружнасці. Статус міжнароднага наглядальніка дае магчымасць правесці сустрэчы са сваімі калегамі - прафесійнымі арганізатарамі выбараў з іншых краін, абмеркаваць з імі актуальныя праблемы, абмяняцца вопытам, а часам і павучыцца на чужых памылках.
Прычым гэта дарога з двухбаковым рухам, паколькі нашы наглядальнікі выступаюць не маўклівымі "збіральнікамі кампрамату", а непрадузятымі прафесійнымі кансультантамі і памочнікамі ў арганізацыі і правядзенні дэмакратычных выбараў.
Таксама неабходна адзначыць удзел у місіі прадстаўнікоў цэнтральных выбарчых органаў краін СНД. Традыцыйна кіраўнікі ЦВК дзяржаў Садружнасці ўваходзяць у Савет каардынатараў місіі. Іх аўтарытэт, высокі прафесіяналізм даюць магчымасць выпрацоўваць аб'ектыўныя і непрадузятыя падагульняючыя дакументы місіі. Акрамя таго, на пасяджэннях Савета каардынатараў, акрамя работы над тэкстамі падагульняючых заяў, праходзяць прафесійныя дыскусіі па розных пытаннях электаральных кампаній, нараджаюцца прапановы па ўдасканаленні інстытута назірання на прасторы СНД.
- Вы згадвалі, што за 25 гадоў праведзена 136 місій, у якіх удзельнічалі амаль 24,5 тыс. чалавек. Якія ўрокі атрыманы з гэтага вопыту? Ці ёсць прыклады, калі заўвагі наглядальнікаў СНД дапамагалі арганізатарам выбараў своечасова ўстараняць недахопы? Як добразычлівая форма дыялогу ўспрымаецца на месцах?
- Асноўныя прынцыпы работы нашай місіі - непрадузятасць і неўмяшанне ва ўнутраныя справы дзяржавы. Разам з тым, паўтаруся, мы прыязджаем не як крытыкі, якія заўважаюць і адзначаюць выключна недахопы. Сваю задачу мы бачым у аказанні дапамогі арганізатарам выбараў у правядзенні электаральнай кампаніі. Члены місіі, фіксуючы асобныя парушэнні, недахопы і недагляды ў ходзе выбарчых кампаній, у добразычлівай форме звяртаюць увагу арганізатараў на гэта.
У любой краіне мы працуем адкрыта, заўсёды гатовы да канструктыўнага дыялогу, у тым ліку з прадстаўнікамі сродкаў масавай інфармацыі і грамадскасці.
Вядома, такое стаўленне пазітыўна ўспрымаецца на месцах. Мы ні разу ў сваёй практыцы не сутыкаліся з жорсткім процідзеяннем з боку арганізатараў выбараў. Толькі максімальнае жаданне супрацоўнічаць. У рэшце рэшт, няхай і з розных бакоў, але мы робім адну важную справу - забяспечваем рэалізацыю выбарчых правоў і свабод грамадзян.
За час сваёй работы Місія наглядальнікаў ад СНД набыла значны вопыт, які дазволіў стварыць уласную методыку маніторынгу, якая не ўступае падыходам, што выкарыстоўваюцца іншымі міжнароднымі арганізацыямі. Пры гэтым хачу адзначыць вялікую ролю ўтворанага ў 2006 годзе Міжнароднага інстытута маніторынгу развіцця дэмакратыі, парламентарызму і захавання выбарчых правоў грамадзян, створанага пры МПА СНД у развіццё метадычнага забеспячэння маніторынгу электаральных кампаній. Яго супрацоўнікі цесна ўзаемадзейнічаюць са штабам місіі на ўсіх этапах выбараў, а нярэдка працуюць у яго складзе. Упэўнены, што такое ўзаемавыгаднае супрацоўніцтва будзе прадоўжана.
- Пагаворым аб перспектывах. Згадваецца фармат "СНД плюс" і магчымасць запрашэння прадстаўнікоў іншых маніторынгавых місій, у тым ліку ШАС, у склад штаба для арганізацыі сумеснага доўгатэрміновага назірання. Наколькі рэальна такое пашырэнне геаграфіі і як яно паўплывае на аб'ектыўнасць ацэнак?
- Далейшае павышэнне эфектыўнасці работы місіі мы бачым па двух напрамках.
Першае - тэрытарыяльнае пашырэнне яе дзейнасці. Перш за ўсё гэта датычыцца фармату "СНД плюс". Яго распаўсюджванне на электаральную сферу дасць магчымасць павялічыць геаграфію вывучэння выбарчых кампаній, паглыбіць аналіз правапрымяняльнай практыкі, пашырыць сувязі з зацікаўленымі дзяржавамі.
Другое - больш цеснае ўзаемадзеянне з іншымі маніторынгавымі місіямі. Улічваючы важнасць доўгатэрміновага назірання за ходам электаральных кампаній, мы гатовы дзяліцца напрацаваным нашай місіяй вопытам у гэтай сферы. У якасці магчымага механізма можна прапанаваць накіраванне ў склад штаба Місіі наглядальнікаў ад СНД прадстаўнікоў іншых місій для арганізацыі сумеснага доўгатэрміновага маніторынгу. У першую чаргу гэта датычыцца прадстаўнікоў ШАС - рашэнне аб надзяленні арганізацыі статусам наглядальніка пры СНД было прынята 10 кастрычніка 2025 года.
Значную ролю ў развіцці электаральных працэсаў на прасторы Садружнасці адыгрывае ўтвораны ў кастрычніку 2022 года Кансультатыўны савет кіраўнікоў выбарчых органаў дзяржаў СНД. Стварэнне такога органа дало магчымасць вывесці супрацоўніцтва па забеспячэнні выбарчых правоў і свабод грамадзян на новы ўзровень.
- За чвэрць стагоддзя работы місіі набыты велізарны масіў даных аб стане выбарчых сістэм у краінах СНД. Які агульны вывад можна зрабіць: наколькі рушылі наперад дзяржавы Садружнасці ў выкананні дэмакратычных стандартаў выбараў, ці ёсць сферы, дзе патрабуецца дадатковая сур'ёзная работа?
- Аналіз праведзеных назіранняў у краінах Садружнасці паказвае, што ва ўсіх дзяржавах СНД відавочны несумненны прагрэс як у падрыхтоўцы, так і правядзенні выбарчых кампаній. Актыўна ідзе працэс удасканалення выбарчых сістэм. Укараняюцца новыя тэхналогіі, новае абсталяванне, новыя падыходы да працэдуры галасавання, ствараюцца дадатковыя магчымасці для выбаршчыкаў.
Значна ўмацаваліся дэмакратычныя прынцыпы арганізацыі выбараў. Ва ўсіх краінах выбарчае заканадаўства ўдасканальваецца ў напрамку лібералізацыі. Гэта забяспечвае адкрытасць і празрыстасць выбараў, а самае галоўнае - гарантуе свабоду волевыяўлення грамадзян.
Нацыянальныя заканадаўствы нашых дзяржаў адпавядаюць агульнапрынятым нормам правядзення свабодных і адкрытых выбараў. У іх змяшчаюцца такія стандарты дэмакратычных выбараў, як права грамадзяніна выбіраць і быць выбраным, адкрыты і галосны характар выбараў, ажыццяўленне судовай і іншай абароны выбарчых правоў грамадзяніна, грамадскае і міжнароднае назіранне за выбарамі, гарантыі рэалізацыі выбарчых правоў і свабод удзельнікаў выбарчага працэсу. Замацаваны прынцыпы справядлівасці, сапраўднасці і свабоды выбараў на аснове ўсеагульнага роўнага выбарчага права пры тайным галасаванні, якія забяспечваюць свабоду волевыяўлення выбаршчыкаў.
Пастаянна ідзе пошук навацый, якія могуць зрабіць працэс галасавання больш камфортным і даступным для выбаршчыкаў. Гэта, безумоўна, станоўча ўплывае на паказчыкі яўкі. Калі ў самым пачатку адзінай зручнасцю ў гэтым плане была магчымасць датэрміновага галасавання, то цяпер у шэрагу краін уведзена або ўводзіцца дыстанцыйнае галасаванне. Так было, напрыклад, у Кыргызстане на датэрміновых парламенцкіх выбарах у 2025 годзе. Выбаршчык, дзе б ён ні знаходзіўся ў дзень выбараў, у любой вобласці Кыргызстана ці за мяжой, мог прыйсці на любы выбарчы ўчастак, атрымаць бюлетэнь і прагаласаваць. Таксама практыкавалася адкрыццё ўчасткаў у месцах вялікай колькасці людзей.
У Расійскай Федэрацыі пашыраецца прымяненне дыстанцыйнага электроннага галасавання (ДЭГ). Калі на выбарах у Дзяржаўную думу восьмага склікання ў 2021 годзе яно праводзілася ў сямі рэгіёнах, на выбарах Прэзідэнта РФ у 2024 годзе - у 29 рэгіёнах, то на выбарах 2026 года - ужо ў 33 рэгіёнах Расіі, у якіх зарэгістравана больш за 48 млн выбаршчыкаў з 112 млн 800 тыс. у цэлым па краіне (42,5%). Разам з правядзеннем ДЭГ укаранёны новы механізм уключэння грамадзян у спіс выбаршчыкаў па месцы знаходжання - так званы мабільны выбаршчык, які дае магчымасць адмовіцца ад адмацавальных пасведчанняў і галасаваць па месцы фактычнага знаходжання выбаршчыка ў дні галасавання. Дзякуючы адзінаму электроннаму спісу ў Маскве была магчымасць пашырыць прымяненне электроннага галасавання, якое дазваляе прагаласаваць жыхарам горада з выкарыстаннем электроннага тэрмінала на любым выбарчым участку Масквы. Гэта ў сваю чаргу дало магчымасць скараціць колькасць выбарчых участкаў (амаль на 50% у параўнанні з выбарамі Прэзідэнта РФ у 2024 годзе) і размясціць іх у памяшканнях многафункцыянальных цэнтраў прадастаўлення дзяржаўных і муніцыпальных паслуг (МФЦ), гандлёвых цэнтрах, іншых мнагалюдных грамадскіх месцах.
У Казахстане ў стандартную практыку ўвайшло галасаванне на аддаленых прамысловых аб'ектах: рудніках, шахтах і вахтавых пасёлках. Для супрацоўнікаў буйнейшых горназдабыўных і металургічных кампаній выбарчыя камісіі арганізуюць пункты для галасавання непасрэдна на тэрыторыі прадпрыемстваў або пасёлкаў. Працэс галасавання арганізоўваецца такім чынам, каб шахцёры, абагачальнікі, металургі і рамонтнікі маглі рэалізаваць сваё канстытуцыйнае права без адрыву ад вытворчасці. Пераносныя урны дастаўляюцца на аб'екты з улікам графікаў зменнасці.
Акрамя таго, ва ўсіх краінах Садружнасці заканадаўча замацаваны інстытут міжнароднага назірання. Таму спасылкі на тое, што законы аб выбарах у краінах СНД не адпавядаюць агульнапрызнаным нормам правядзення дэмакратычных выбараў, мякка кажучы, некарэктны.
На заканчэнне адзначу, што назіранне за выбарамі - важны элемент палітычнага супрацоўніцтва дзяржаў - удзельніц СНД, які аб'ядноўвае іх у імкненні забяспечыць развіццё краін на аснове прынцыпаў дэмакратыі і вяршэнства права. Выканаўчы камітэт СНД і ў далейшым будзе прыкладаць намаганні для ўдасканалення падыходаў да маніторынгу выбараў.
БЕЛТА.-0-
